Tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu: Bước khởi đầu quan trọng của một bài nghiên cứu khoa học

Bài viết lý giải tầm quan trọng của tìm kiếm và chọn lọc nguồn thông tin và đưa ra các nguồn tìm kiếm thông tin phổ biến, cũng như các bước để tìm được thông tin chính xác và nhanh chóng, tránh lạc khỏi vấn đề nghiên cứu.


Tại sao lại là tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu?

Lâu nay ở Việt Nam việc tìm kiếm tài liệu trong quá trình nghiên cứu khoa học dường như vẫn chưa được quan tâm và đầu tư đúng mức dù rằng vai trò của công tác này là rất quan trọng. Tiến Sĩ Trần Mai Ước đã từng chỉ ra rằng “… vẫn còn một số trường đại học và cao đẳng không đưa môn phương pháp nghiên cứu khoa học vào giảng dạy cho giảng viên. Do vậy, tồn tại một bộ phận giảng viên chưa nắm vững phương pháp nghiên cứu khoa học, cách tìm tài liệu tham khảo …” (Nghiên cứu khoa học của giảng viên – yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng đào tạo tại các trường đại học trong giai đoạn hiện nay, 2013). Ngoài ra, có thể thấy trong không ít tài liệu khoa học, phần tài liệu tham khảo chiếm một vị trí hết sức khiêm tốn, thông tin trích dẫn, tham khảo được trình bày không đúng chuẩn mực và vẫn thường được dễ dàng cho qua. Cùng với sự bùng nổ của Internet, xu hướng sử dụng mọi thứ tìm thấy trên Internet để đưa vào tài liệu khoa học mà không kiểm chứng nguồn gốc, độ tin cậy, giá trị và tuân thủ các quy tắc trình bày và sử dụng tài liệu đã và đang ngày càng phổ biến.

Để giải quyết những vấn đề nêu trên, người nghiên cứu khoa học phải thật sự làm chủ kỹ năng tìm kiếm, chọn lọc nguồn tài liệu và nâng cao yêu cầu khoa học đối với việc nghiên cứu tài liệu.

Các bước để tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu một cách có hiệu quả

Hình 1: Sơ đồ quy trình tìm kiếm thông tin (© Muhammad Atif Qureshi, A Look Into the Science of Web Search Engines, Mượn từ Giáo Sư Jimmy Lin, Đại học Maryland)

Có hai giai đoạn chính để tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu:

  • Định hướng tìm kiếm nguồn tài liệu
  • Tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu

Giai đoạn 1: Định hướng tìm kiếm nguồn tài liệu

a. Định dạng ý tưởng

Là quá trình động não để xác định rõ ràng và chính xác những ý tưởng cho đề tài nghiên cứu.

Động não là một kỹ thuật hội ý nhằm tìm ra lời giải cho một vấn đề cụ thể bằng cách cóp nhặt tất cả các ý tưởng nảy sinh trong một khoảng thời gian nhất định với những nguyên tắc nhất định. Quá trình này gồm ba bước lần lượt như sau:

- Suy nghĩ tự do

- Liệt kê các ý tưởng đã suy nghĩ ra một cách có trật tự

- Lọc lấy những ý tưởng hợp lý với nghiên cứu của mình.

b. Định vị nguồn

Sau khi đã có được những ý tưởng phù hợp với chủ đề nghiên cứu, tương ứng với từng nhóm ý tưởng khác nhau sẽ có nguồn cung cấp khác nhau để tìm hiểu. Hiểu rõ đặc điểm, ưu và nhược của các nguồn tài nguyên sẽ từ giúp lựa chọn công cụ tìm kiếm phù hợp.

- Tài liệu tham khảo thường có ở các nguồn như: Thư viện online (sách, tạp chí, tài liệu nghe nhìn, các văn bản nhà nước, các luận văn, luận án,...), trung tâm tài liệu và các tủ sách chuyên ngành, các cơ sở dữ liệu, danh bạ mạng, bộ máy tìm kiếm (Google, Google Scholar, Scirus)

Hình 2: Giao diện Google Scholar, nguồn: https://scholar.google.com.vn/schhp?hl=vi&tab=ws)

- Các nguồn tài nguyên khác: Các nhà xuất bản khoa học, nhà trung gian cung cấp tài liệu (các website của các nhà xuất bản khoa học giới thiệu các ấn phẩm của mình và trực tiếp phân phối tài liệu), bách khoa toàn thư, từ điển thuật ngữ chuyên ngành, diễn đàn chuyên môn và website, blog cá nhân và đặc biệt là các nguồn tài liệu mở (Open Access)*.

* Là các nguồn chứa bài báo, công trình khoa học miễn phí cho mọi đối tượng độc giả. Đây là một xu hướng mới, đang phát triển mạnh trên khắp thế giới, nhằm giảm thiểu chi phí truy cập toàn văn các tài liệu khoa học, kĩ thuật, đặc biệt được các tổ chức lớn lưu ý trong các chương trình hỗ trợ các nước đang phát triển. Một số ví dụ về Open Access điển hình bao gồm trang thư viện thông tin khoa học, kĩ thuật và giáo dục bằng tiếng Pháp Infothèque hay Thư viện Khoa học Mở PLoS.

Hình 3 : Giao diện của Infothèque, nguồn: http://infotheque.info

Giai đoạn 2: Tìm kiếm và chọn lọc nguồn tài liệu

Khi đã biết được cần những loại tài liệu nào, chọn công cụ nào phù hợp rồi, thì cần biết cách khai thác các công cụ tìm kiếm làm sao cho hiệu quả, có chiến lược mà không phải dò dẫm may rủi, và làm sao để đánh giá và chọn lọc được những tài liệu có giá trị tham khảo về mặt khoa học qua hai bước:

- Khai thác các công cụ tìm kiếm;

- Đánh giá và chọn lọc kết quả tìm kiếm.

Có hai phương thức chính để khai thác thông tin qua bằng các công cụ tìm kiếm, cụ thể như sau:

1. Phương thức tìm kiếm thông tin bằng danh bạ mạng:

- Tìm theo mục và phụ mục: người dùng chỉ cần nhấp chuột lên một mục mong muốn, sau đó đến một phụ mục, rồi phụ mục con, cho đến khi nào tìm thấy website phù hợp với nhu cầu tìm kiếm. 

- Tìm theo từ khóa: gõ từ cần tìm vào ô tìm kiếm, và danh bạ sẽ thực hiện việc tìm kiếm trong toàn bộ nội dung của nó, bao gồm cả các chuyên mục và nội dung mô tả (tên trang web, tóm tắt, v.v...).

2. Phương thức tìm kiếm qua các bộ máy truy cập thông tin trên mạng Internet:

Người dùng vào mạng Internet và thực hiện các bước sau đây để tìm kiếm thông tin hiệu quả:

- Đánh từ khóa liên quan của nghiên cứu vào ô truy cập

- Thêm dấu ngoặc kép để thu gọn kết quả tìm kiếm

- Thêm dấu gạch nối trước một từ để loại chúng ra khỏi danh sách tìm kiếm (vd: Khó khăn trong tìm nguồn tài liệu nghiên cứu – không có internet)

- Trong cụm từ khoá, kèm theo tên hoặc địa chỉ một trang web có chứa nội dung tương tự mà người nghiên cứu đã biết (vd: kỹ năng tìm kiếm tài liệu khoahoctre.com.vn)

- Tìm kiếm nâng cao bằng các bộ máy chuyên ngành như Google Scholar hoặc Google Books.

Để đánh giá, chọn lọc kết quả, nhà nghiên cứu cần dựa trên các yếu tố quyết định giá trị khoa học của tài liệu như:

1. Tính chính xác và khách quan khoa học của tài liệu:

Thường thì các tài liệu ở các trang học thuật như Google Scholar, các trang đuôi .gov, .edu, có phần “library” sẽ là lựa chọn tốt nhất)

2. Quy trình công bố thông tin được tổ chức với sự phản biện khoa học chặt chẽ

3. Uy tín, kinh nghiệm xuất bản khoa học của đơn vị phát hành tài liệu

Có thể xem xét thứ hạng/ tiếng tăm của đơn vị phát hành tài liệu bằng Google Scholar hoặc Google. Đối với các tạp chí khoa học, chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor) là một trong các tiêu chí tốt dùng để đánh giá uy tín.

4. Uy tín, kinh nghiệm khoa học của tác giả

Xem thông tin về nhà khoa học bằng Google Scholar, các trang thông tin khoa học của các trường đại học, các blog cá nhân, diễn đàn chuyên môn)

Nói tóm lại, xu hướng hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam đòi hỏi các nhà nghiên cứu cũng như những học sinh, sinh viên có đam mê cần phải nâng cao yêu cầu về độ tin cậy, giá trị và tính khoa học của nguồn tại liệu một cách chuyên nghiệp hơn. Điều này, đòi hỏi các nhà nghiên cứu không chỉ quan tâm đến mỗi các nguồn tài nguyên dễ tìm kiếm ở trên mạng Internet mà còn phải biết đào sâu các nguồn tài nguyên truyền thống như thư viện trường, tủ sách… một cách khoa học và có trình tự để nghiên cứu một cách có hiệu quả.

Tác giả: Hoàng Bảo Lân đã nhận bằng Cử nhân về Ngôn ngữ Anh, chuyên ngành Biên dịch của trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế và đã làm một biên dịch viên chuyên nghiệp từ hơn hai năm nay ở Việt nam và quốc tế. Độc giả có thể liên lạc với Hoàng Bảo Lân qua hộp thư: lanhoang@vjsonline.org.

Tài liệu tham khảo chính:

Nguyễn. T. Đ. (2007). Phương pháp nghiên cứu tài liệu trong nghiên cứu khoa học.

 Truy cập tại http://www.khoahocviet.info/meresci/vi/meresci02b.html (12-20-2016)

Alex O. (1941). Applied Imagination. Truy cập tại: http://rangahau.co.nz/research-idea/20/ (02-02-2016)

Trần. M. Ư (2013). Nghiên cứu khoa học của giảng viên – yếu tố quan trọng gió phần nâng cao chất lượng đào tạo tại các trường đại học trong giai đoạn hiện nay, Bản Tin Khoa Học Và Giáo Dục, Số thứ 4, 8/2013

Tham khảo về cách thức để tìm kiếm tài liệu bằng google. Truy cập tại https://tinhte.vn/threads/infographic-thu-thuat-lam-the-nao-de-google-mot-cach-hieu-qua-nhat.


Gửi bình luận

Nhập nội dung.
Nhập họ tên.
Nhập địa chỉ.
Nhập địa chỉ email.